काठमाण्डु– प्रधानमन्त्री बालेन शाह (बालेन) ले आफू कालो चश्मा लगाएरै प्रतिनिधिसभा बैठकमा उपस्थित हुने...

पुरा पढ्नुहाेस्

global ime bank Long Banner Ad

मैले ल्याएको गणतन्त्र

17.64K
shares

जीवनमा कतिपय निर्णय बहकाउमा गरिन्छन् त कतिपय सोचविचार गरेर । सोचविचार गरेरै गरिएका निर्णयले त कहिलेकाहीँ ‘दुर्घटना’मा पार्छ भने बहकाउका निर्णयको झन् के भर हुन्थ्यो र ! गन्तव्यमा पुगिन्छ भन्ने ।

वर्गीय उत्थानका लागि भन्दै ज्यानकै आहुति दिन तत्पर तत्कालीन माओवादीको योद्धाहरुमध्येकै एक हुन्, दिलमाया बुढामगर । तर, १० वर्षे सशस्त्र युद्धका क्रममा सुरक्षाकर्मीको गोली लागेर घाइते भएकी बुढामगरले सोचेको परिवर्तन कहिल्यै आएन ।

दैलेखको नौमुले गाउँपालिका–३ की बुढामगर मुलुक नै परिवर्तन गर्ने जोशका साथ २०५९ सालमा माओवादी युद्धमा होमिइन् । त्यतिखेर उनको उमेर १५ वर्षको मात्र थियो । तर, मुलुक परिवर्तन गर्न किशोरावस्थामै हतियार उठाएकी बूढामगरको सुरक्षाकर्मीसँगको युद्धका क्रममा टाउकाको बायाँ भागमा गोली लाग्यो । त्यसपछि उनको दाहिने हातखुट्टा चल्दैनन् । ‘बुटवल र कपिलबस्तुको बीचमा पर्ने सुनवल भन्ने ठाउँमा गण्डक अभियानका क्रममा मलाई गोली लागेको हो,’ उनले भनिन्, ‘गोली लागे पनि मैले अभियान छाडिनँ ।’

dilmaya-budhamagar-newskarobar
दिलमाया बुढामगर

गोली लागेपछि पार्टीले उनको उपचार भारत लगेर गर्यो । तर, उनी अपांगता भइन् । अभियानमा सहभागी हुँदा उनको विवाह भइसकेको थियो । ‘श्रीमान रमेश रिजाल एक महिनाअघि सहिद हुनुभयो, म एक महिनापछि घाइते भएर अपांग भएँ,’ उनले भनिन् ।

उनको घर काँसीकौध गाउँपालिका डाँडीमाडीमा भए पनि उनी माइतिमै बस्छिन् । पेसा–व्यवसाय केही छैन । भए पनि गर्न सक्दिनन् । सेना समायोजनाका बेला पाँच लाख रुपैयाँ पाइन् । तर, त्यो उपचारमै सकियो । ‘सक्षम हुँदा पार्टीका लागि लडेँ,’ उनले गर्वसाथ भनिन्, ‘म देश र जनताका लागि दशवर्षे द्वन्द्वको अभियानमा हिँडेकी हुँ । द्वन्द्वकै कारण अपांग भएकी छु तर मलाई कुनै पछुुतो छैन । हामीले हातखुट्टा गुमाएर नेपाली जनताको मुुहारमा खुसी ल्याएका छौं । देशमा आएको परिवर्तन हाम्रै कारण हो ।’

जीवनलाई पछाडि फर्केर हेर्दा अनौठो लाग्छ । कुनै चलचित्रको कथाजस्तो लाग्छ । तर, बेचैन खासै छैन उनमा । जम्मा ४ कक्षा पढेकी छन् । ‘मलाई जबर्जस्ती माओवादीमा प्रवेश गराइएको होइन,’ उनले सिद्धान्तका कुरा गरिन्, ‘समाजवाद आउला र सम्पूर्ण नेपालीले सुख पाउलान् भनेर माओवादी अभियानमा जोडिएकी हुँ ।’

उनलाई दुःख लाग्ने एउटै कारण छ– त्यो हो समाजवाद । वर्गीय उत्थानका लागि समाजवादको अपेक्षासहित माओवादी युद्धमा होमिएकी बूढामगरलाई युद्ध सकिएको डेढ दशक बित्दा पनि समाजवाद आएको जस्तो लाग्दैन । ‘अभैm समाजवाद आएको जस्तो महसुस भएको छैन,’ उनी भन्छिन्, ‘त्यसमा चाहिँ कहिलेकाहीँ पछुतो पनि लाग्छ, समाजवादकै लागि म जस्ता थुप्रै अपांग भएका छन्, मुलुकमा गणतन्त्र आउनमा हाम्रो ठूलो योगदान छ भन्ने लाग्छ तर मूल्यांकन नभएको जस्तो महसुस हुन्छ ।’

राज्यले योगदानको कदर गरोस् नगरोस् उनलाई मतलव छैन । मतलव छ त केवल बिहान–बेलुकाको हातमुख जोर्ने । ‘आफ्नै कारण नेताहरुले थुप्रै पाए तर हामी बिहान–बेलुकीको गाँसबासमै रुमलिन बाध्य छौं,’ उनले भावुक हुँदै भनिन्, ‘राज्यसँग त्यति ठूलो अपेक्षा त छैन, तर कम्तीमा मेरो उपचार गरिदेयोस् र बाँचुञ्जेल गाँसबास र कपासको व्यवस्था गरिदियोस् भन्ने अपेक्षा छ ।’
०००
द्वन्द्वका क्रममा धेरै योद्धा सहाराविहीन बनेका छन् । तर, तिनको लेखाजोखा माओवादीसँग छैन । महेन्द्र विष्ट पार्टीको नाम । खास नाम मकरबहादुर बिष्ट । चौकुने गाउँपालिका–१०, सुर्खेत हो घर तर उनी वीरेन्द्र नगरपालिकामा बस्छन् ।

२०५२/५३ सालताका गाउँमा बस्ने अवस्था थिएन । उनले त्यतिबेला एसएलसी पास गर्न सकेका थिएनन् र कक्षा ९ दोहार्याउँदै थिए । त्यसैबेला माओवादी युद्ध सुरु भयो । उनले दायाँ बायाँ सोचेनन् । सिधै ‘जनमुक्ति सेना’मा प्रवेश गरे ।

उनलाई देशमा परिवर्तन आफ्नै कारणले आएको हो भन्न कुनै कञ्जुस्याइँ गर्नुपर्दैन । ‘गणगन्त्र आएकै हाम्रै कारणले हो, नयाँ संविधान बनेकै हाम्रै कारणले हो,’ उनले बडो गर्वसाथ भने, ‘यसमा मेरो ठूलो योगदान छ । समावेशी प्रजातन्त्रको आएकै दशवर्षे जनयुद्धका कारण हो भन्ने मैले ठानेको छु ।’

चौकुनेमा २०२८ सालमा जन्मिएका बिष्ट २०५५ सालदेखि माओवादी युद्धमा होमिए र २०६३ सालमा सेना समायोजन भएपछि निस्किए । युद्धमा परिवारबाट उनी एक्लै थिएनन् । बृहत् शान्ति सम्झौता भइसकेपछि क्याम्पिङ भएको थियो । उनको घरबाट पाँचजना थिए । ‘म, मेरी श्रीमती, दाइ, भाउजू र जेठो दाइको छोरी, हामी एउटै घरका पाँचजना माओवादी अभियानमा सहभागी थियौं,’ उनले भने, ‘अभियानकै क्रममा म, मेरी श्रीमती र दाइ घाइते भएका छौं ।’

सशस्त्र द्वन्द्वका क्रममा सुरक्षाकर्मीसँगको दोहोरो भिडन्तमा २०६० सालमा उनले हात गुमाएका छन् । त्यसबेला पार्टीले उनको उपचार गरिदियो । उनलाई हात गुमे पनि कुनै गुनासो छैन । भन्छन्, ‘राजनीतिमा लागेपछि के गर्व हुँदो रहेछ भने परिवर्तन त हाम्रै कारण आएको हो नि !’

वर्षौंदेखि अपांग जीवन बिताइरहेका बिष्टले प्रत्यक्षतः केही पनि पाउन सकेका छैनन् । ‘पार्टीले धेरै सहयोग गरेको पनि थियो,’ उनी भन्छन्, ‘तर दीर्घकालीन रुपमा केही भएन भन्ने अलिकति गुनासो छ ।’ उनकी श्रीमती पनि युद्धमै घाइते भएकाले दुवै जना काम गर्न सक्दैनन् । लोकतन्त्रलाई जीवित राख्न सबै सरोकारवाला पक्ष गम्भीर भइदिए हुन्थ्यो भन्ने उनलाई लाग्छ ।

उनका दाइ नरबहादुर बिष्ट पूर्वसांसद हुन् । भाउजू पुष्पा घर्ती हाल कर्णाली प्रदेश सभाको उपसभामुख छिन् ।
०००
वसन्ता विष्ट । महेन्द्र विष्टकी श्रीमती । कालिकोटको कालिका गाउँपालिकास्थित अजबहादुर शाहीकी छोरी हुन् । पढेकी छैनन् । पाँच छोराछोरीमध्ये उनीमात्र २०५९ सालमा माओवादी युद्धमा लागिन् । ‘महिलालाई घरको चुलोचौकोमा सीमित पार्नु हुँदैन भनेर म यसैलाई परिवर्तन गर्ने उद्देश्यले अभियानमा हिँडेको हु,’ उनले गर्वसाथ भन्छिन्, ‘छोरीले पनि छोरासरह अधिकार पाउनुपर्छ भनेर अभियानमा हिँडेको हुं । म कत्ति निराश छैन, हामी यो अभियानमा नहिँडेको भए, नेपाली महिलाको अवस्था पहिलाको जस्तै हुन्थ्यो ।’

रुकुमको खारामा भएको लडाइँमा परी २०६१ उनी घाइते भइन् । २०६३ सालमा जनवादी विवाह गरिन् । २०६८ सालमा प्रमाणीकरणका क्रममा पाँच लाख लिइन् । ‘महिनाको ६२ सय पाएकी छु राज्यबाट,’ उनले भनिन्, ‘पैसाको लागि हिँडेको होइन, देश र जनताको लागि हिँडेको हो तर अपांग भएपछि पैसाको पनि आवश्यकता पर्दो रहेछ ।’ राज्यले दिएको ६२ सयबाहेक अरु आयस्रोत छैन । गर्न पनि सक्दिनन् ।

उनलाई जीवनलाई फर्किएर हेर्दा कुनै अपसोच छैन । बरु, राज्यले द्वन्द्वपीडितका लागि केही सोचेकोमा भने दिक्क लाग्छ । ‘कुनै संघ–संस्थाले कार्यक्रम गर्छन्, हाम्रो घाउमात्रै बल्झाउँछन्,’ उनी भन्छिन्, ‘हामी तल्लो स्तरमा लड्यौं, ठूला नेताहरु आरामको जिन्दगी बिताइरहेका छन् । नेपाल आर्मी र प्रहरीको व्यवस्था पनि राम्रो छ तर जनयुद्धका घाइतेलाई कुनै सेवा सुविधा छैन ।’

राज्यले योगदानको मूल्यांकन गर्ने हो भने उनीहरु सन्तुष्ट हुन्छन् । ‘हाम्रो परिपूरण हुनुपर्छ, औषधि उपचारको व्यवस्था हुनुपर्छ, गाँसबास र कपासको व्यवस्था हुनुपर्छ, हाम्रा छोराछोरीलाई पूर्णरुपमा शिक्षा दिनुपर्छ, ताकि हामीलाई कुनै पनि बेला युद्धमा होमिएको सम्झिएर पछुतो नलागोस् ।’