कुनै पनि व्यक्तिले एउटै क्षेत्रमा कति वर्षसम्म काम गरिरहला ? १५, २० या २५ ? अथवा पेन्सनको सेवा अवधि नपुगुञ्जेल ? धेरैको हदमा यही कुरा अनुमान गर्न सकिन्छ । तर, केही यस्ता दुर्लभ पात्र पनि हुन्छन्, जो असम्भवझैं लाग्नेगरी निकै नै लामो समयसम्म एउटै क्षेत्रमा काम गर्छन् । यस्तै दुर्लभ पात्रमध्ये एक हुन् स्वर्गीय शारदाभक्त राजभण्डारी । अर्थात् ‘राज दाइ’ ।

कुराकानीको क्रममा उनले भनेका थिए, ‘हवाइजहाज भनेको मेसिन मात्र होइन, जीवित आत्मा हो । दिनरात छुँदा-छुँदा हामी उसको पीडा, दुखाइहरु बुझ्छौं । उ पनि हामीलाई हेरेर हाँस्छ ।’ यसबाट पनि थाहा हुन्छ कि उनले आफूलाई हवाइजहाजसँगको सम्बन्धमा कति निकट पाउँथे भनेर । हवाइजहाज मर्मतको काममा आफूले बाँचेको जीवनमध्ये करिब ६ दशक अर्थात ५७ वर्ष खर्चेका राज दाइले त्यो अवधिलाई निकै मार्मिक ढंगले व्यक्त गरेका छन् । उनले सन्तुष्ट र गाैरवान्वित भावमा भनेका छन्, ‘जति समय मैले यस क्षेत्रमा बिताएँ । त्यो समय, ती कामहरु, साथीभाइ मेरा सुन्दर कथाहरु हुन् ।’ उनका ती 'सुन्दर कथा'हरू हरेकका लागि प्रेरणादायी छन् । आधा शताब्दीभन्दा बढी समय ‘हवाइ प्राविधिक’ रहेका उनी आफूले काम गरेका ती हरेक दिनहरुमा अत्यन्तै रमाइलो लाग्ने गरेको बताएका छन् । एक अन्तर्वार्तामा उनले भनेका छन्, ‘त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको कम्पाउण्डभित्र मभन्दा जेठो केही छैन । एउटा मन्दिर थियो । उसलाई पनि कोटेश्वरमा भक्तपुर जाने बाटोछेउमा लगेर राखिएको छ । यसबाहेक एयरपोर्टमा भएका सबै चिज मेरा भाइहरु हुन् ।’ हवाइजहाजको ‘सुसार’मा उनले बिताएका ‘जुग’ यसबाट अनुमान लगाउन सकिन्छ ।

पाटनमा सन् ३१ डिसेम्बर, १९३९ मा जन्मिएका उनको गत मार्चमा निधन भयो । आफ्ना समकालीन र हवाइ क्षेत्रका हरकोहीका लागि उनी सम्झनामा छाइरहने पात्र हुन् । हवाई प्राविधिकजस्तो सिक्ने र सिकाउने सन्दर्भमा सधैँ आफूलाई अपडेट गरिरहनु पर्ने र काममा अति नै संवेदनशील हुनुपर्ने क्षेत्रमा राज दाइले आफूलाई अब्बल सावित मात्र गरेनन्, आफूसँग संगत गरेकाहरुको मनमस्तिष्क र समग्र नेपाली हवाई क्षेत्रमै अमीट छाप पनि छाडे । उनीसँगै काम गरेका दुई सहकर्मीहरुको संस्मरणमा राज दाई :

---

राजेन्द्र क्षेत्री
बेस मेन्टिनेन्स एण्ड वर्कशप म्यानेजर, बुद्ध एयर

राज दाइको बुवा दरबारको सुब्बा हुनुहुन्थ्यो । तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेर जबराले नेपाल छाडेर भारतको देहरादून जाँदा त्यतिबेला राज दाइको बुवा पनि सँगै जानुभएको थियो । बुवासँगै देहरादून गएपछि दाइको शिक्षा पनि त्यहाँको राम्रो बोर्डिङ स्कुलमा भएको हो । उहाँले त्रिचन्द्र कलेजबाट बीएस्सी गर्नुभएको थियो ।

तत्कालीन शाही नेपाली वायसेवा निगमको सुरुवातीताका एयरक्राफ्ट मेन्टिनेन्समा इञ्जिनियर र प्राविधिकहरु सबै भारतीयहरु मात्रै थिए । निगमले नेपालीलाई नै प्राविधिक बनाउनुपर्छ भनेर राज दाइसहित १२ जनालाई तालिमका लागि फुल स्कलरसिपमा पाकिस्तान पठाइएको हो । १४ जुलाई १९६४ मा पाकिस्तान गएको सो टोलीले एयर फोर्समा चार वर्षे कोर्ष गरेको हो । त्यसपछि उहाँहरुले निगममा करिअर सुरु गर्नुभएको हो । पछि निगमले ट्वीनअटर, त्यसपछि पिलाटस पोर्टर जहाज ल्यायो । ति सबैमा लाइसेन्स लिएर उहाँले काम गर्नुभयो । सन् १९७२ तिर बोइङ ७२७ सार्वजनिक भएपछि उहाँहरुको टोलीले नै त्यसमा पनि तालिम लिएर काम गर्नुभयो ।

उहाँ प्रविधि र ज्ञान हस्तान्तरणको हिसाबले अब्बल र दुर्लभ नै हुनुहुन्थ्यो । आफूभन्दा जुनियरहरुलाई नआएको कुरा ‘यो हो, यसो हो’ भनेर खुलेर सिकाउनु हुन्थ्यो । हामीले उहाँबाट धेरै कुरा सिक्न पायौं । उहाँले प्रशिक्षकको समेत तालिम लिनुभएको थियो । उहाँ खालि मेन्टिनेन्समात्र नभएर प्राविधिक क्षेत्रको क्वालिटी सिस्टम, कन्ट्रोल सबैमा राम्रो अनुभव भएकाले नयाँहरुलाई सिकाउनु पनि हुन्थ्यो । उहाँसँग सन् १९७७ बाट १९९१ सम्म सम्पर्कमा रहेर मैले काम गर्ने मौका पाएँ ।

उहाँको उपनाम राज दाई यति पपुलर कि, उहाँभन्दा सिनियर र जुनियर सबैले बोलाउने नाम ‘राज दाई’ । यही नामले बोलाउँदा उहाँ खुसी हुनुहुनथ्यो । उहाँ रिसाएको मैले कहिल्यै देखिनँ । सबैलाई समान व्यवहार गर्नुहुन्थ्यो । नजानेको कुरा सिकाउने र आफूलाई कन्फ्युज भएका कुराहरु सोध्ने पनि उहाँको बानी थियो । उहाँमाथि यतिसम्म विश्वास गरिन्थ्यो कि, राजाको समयमा जति पनि भीभीआइपी उडानहरु हुन्थे, अधिकांशमा मेन्टिनेन्सको पाटोबाट उहाँको सहभागिता अनिवार्य थियो । कुनै नयाँ जहाज लिनुपर्दा त्यसको असेप्टेन्स (स्वीकृति) गर्ने काम उहाँकै नेतृत्वमा हुन्थ्यो ।

राज दाईजस्तो मिलनसार, सहयोगी र प्रभावकारी प्रशिक्षण गर्न सक्ने मान्छे मैले आजसम्म भेटेको छैन । केही दिनअघि पनि मैले उहाँका समकालीनहरुसँग भेटघाट र कुराकानी गरेँ । ‘साह्रै राम्रो मान्छे जानुभयो’ भनेर कुरा गर्‍यौं । उहाँका समकालीन, उहाँलाई चिनेजानेका जोकोहीले उहाँलाई बुझ्ने नै यसरी नै हो । उहाँमा आफूले काम गरिरहेको क्षेत्रसँग यति आत्मीय निकटता थियो कि रिटायर भइसक्ने अवस्थामा पनि उहाँ काम गरिरहनु भएको थियो । आर्थिक हिसाबले उहाँ सम्पन्न व्यक्ति, तथापि निरन्तर काम गरिरहनुभयो । यतिका लामो समयसम्म काम गर्नुमा आर्थिक उपार्जनको उद्देश्य पटक्कै होइन । नयाँ पुस्तालाई ज्ञान र प्रविधि हस्तान्तरण अनि आफूमा भएको दक्षतामार्फत योगदान गरिरहने तीव्र अभिलाषा उहाँमा थियो । सन् १९६४ देखि २०२१ डिसेम्बरसम्म उहाँले यही क्षेत्रमा काम गरिरहनु भयो ? यो सानो लगाव हो ? जबकि उहाँका ब्याची वा समकालीनहरु अधिकांशले उहिल्यै रिटायरमेन्ट लिइसक्नु भएको थियो ।

---

उपेन्द्रलाल श्रेष्ठ
क्वालिटी एस्योरेन्स म्यानेजर, बुद्ध एयर

उहाँसँग मेरो सम्पर्क चाहिँ नेपाल एयरलाइन्समा भएको थियो । नेपाल एयरलाइन्समा मैले सन् १९९७ देखि काम गर्न थालेको हो । डिपुटी डाइरेक्टरसम्मको जिम्मेवारीमा पुगेपछि सन् १९९९ मा राज सर रिटायर हुनु भएको हो । त्यसको करिब एक वर्षसम्म त्यतिकै बस्नुभयो । त्यसपछि सरले गोर्खा एयरलाइन्समा काम गर्न थाल्नुभयो । सुपरिटेन्डेन्ट इञ्जिनियरको रुपमा त्यहाँ पाँच वर्ष जति काम गर्नुभयो होला । गोर्खा छाडेको झण्डै डेढ वर्षपछि सरले बुद्ध एयर ज्वाइन गर्नुभएको हो । बुद्ध एयरमा उहाँले कोभिड महामारी हुनुभन्दा अघिसम्म सिनियर इञ्जिनियर तथा बेस मेन्टिनेन्स म्यानेजरको रुपमा काम गर्नुभयो । महामारीकै समयमा उहाँले राजीनामा दिनुभएको हो । तर पनि उहाँको अनुभव र क्षमता आवश्यक पर्ने भएकाले अनुरोध गरेर कम्पनीले बोलाइरहेको थियो । खासगरी कुनै जहाज बेस मेन्टिनेन्स गर्नुपरेको खण्डमा आवश्यकताअनुसार राज सरलाई अनुरोध गरेर बोलाइरहेका थियौं । कोरोनाको दोस्रो लहर आउनुअघि उहाँ दुवै छोरा भेट्न अमेरिका जानु भएको थियो ।

राज सरको एउटा बानी कस्तो भने उहाँ कहिल्यै चिन्तित र हतास नहुने । उहाँ एकदमै हँसमुख व्यक्ति । अफिस आउँदा उहाँमा घरको वा अन्य कुनै किसिमको तनाव देखिन्नथ्यो । उहाँ बिरामी भएको पनि मैले कहिल्यै थाहा पाएको थिइनँ । अफिसमा हुने सानातिना असहजताहरुले उहाँलाई कुनै प्रभाव पार्दैनथ्यो । एउटा प्राविधिकले जे जसरी काम गर्नुपर्ने हो, राज सरले त्यो कामलाई पूर्णतः व्यवसायिक ढंगले काम गर्नुहुन्थ्यो ।

सिकाउने र सिक्ने विषयमा उहाँ अब्बल हुनुहुन्थ्यो । हेल्पर होस् वा क्लिनर, प्राविधिक वा इञ्जिनियर, जसलाई पनि उहाँले कामको विषयमा बुझ्ने गरेर सिकाउनुहुन्थ्यो । उहाँ हर कोही कर्मचारीलाई समान व्यवहार गर्नुहुन्थ्यो । कुनै पनि काम कसरी गर्ने, कसरी नगर्ने, कसो गर्दा के हुन्छ ? यावत विषयमा कारणसहित बडो चाखलाग्दो गरी बताइदिनुहुन्थ्यो । उहाँ आफूले जानेबुझेको ज्ञान, प्रविधि सिकाउन कहिल्यै पनि, कति पनि कञ्जुस्याईं गर्नु भएन । राज सर यो ‘नलेज ट्रान्स्फर’को विषयमा यति उदार कि उहाँ साँच्चिकै खास मानेमा इन्स्ट्रक्टर हुनुहुन्थ्यो । एउटा इन्स्ट्रक्टरको राम्रो गुण भनेको उसँग भएको ज्ञान कतिसम्म ट्रान्स्फर गर्न सक्छ भन्नेमा मापन हुन्छ । यस अर्थमा म राज सरलाई एउटा अब्बल र क्षमतावान इन्स्ट्रक्टरको रुपमा मान्छु । राज सर आफूलाई थाहा नभएको कुराहरु आफूभन्दा जुनियर व्यक्तिसँग सोध्न हिच्किचाउनु हुन्नथ्यो । यसबाट पनि उहाँको उदारता, महानता प्रष्ट हुन्छ ।

उहाँसँग नेपाल एयरलाइन्समा दुई वर्ष काम गर्ने दौरानको एउटा कुरा याद आउँछ । राज सरले इञ्जिनको भित्री भाग निरीक्षण गरिरहनु भएको रहेछ । मलाई नजिकै देखेपछि उहाँले बोलाएर ए उपेन्द्र, यहाँ आउ त । यो हेर त तिमीले कति, कस्तो देखिरहेको छौ ? यो यस्तो हो, त्यो त्यस्तो हो भनेर उहाँले गरिरहनु भएको कामबारे जानकारी दिनुभयो । उहाँ त्यति उदारतापुर्वक व्यवहार गर्नुहुन्थ्यो । जब कि उहाँले लाइसेन्स लिँदा म जन्मिएको पनि थिइनँ । राज सरमा घमण्डी स्वभाव अलिकति पनि थिएन । उहाँले त ‘ल यो कुरा राम्ररी ख्याल गर है । यसमा ध्यान देउ । ल यो ठीक छ’ भनेर प्रोत्साहित गर्नुहुन्थ्यो । कसैले चाहिँ सोधेपछि मात्रै सिकाउँछन् । तर राज सर त आफैँ डाकेर नयाँ कुराहरु सुनाउनु हुन्थ्यो । अनुभवहरु सेयर गर्नुहुन्थ्यो । अनि सोध्नुहुन्थ्यो, यो बुझेको छ कि छैन ? यसमा यो कुरा ध्यान दिनुपर्छ भनेर । राज सर भनेको आफैँ फिल्डमा खटेर, काममा इन्ज्वोय गर्ने मान्छे हो ।

उहाँ साह्रै असल मान्छे लाग्छ मलाई । उहाँले अत्यन्त विश्वासनीयता आर्जन गर्नुभएको थियो । इथिक र प्रोटोकलको अन्यन्त पालना गर्ने मान्छे उहाँ । अर्को कुरा भनेको नेपालका जति पनि जहाजहरु ल्याइए, ती प्राय सबैको उहाँले लाइसेन्स लिनुभयो । नेपालमा ७५७ जहाज ल्याउँदा पनि उहाँ सुपरिवेक्षण गर्ने टोलीमा हुनुहुन्थ्यो ।

राज सरले प्राविधिक सुधारका लागि सम्बन्धित कम्पनीहरुलाई सुझाव पनि दिनुहुन्थ्यो । क्यानेडियन कम्पनीले ट्वीनअटर जहाजको सर्वप्रथम व्यवसायिक उडान नेपाल सहितका देशहरुमा गरेको हो । छोटो धावन मार्गमै उडान र अवतरण गर्न मिल्ने यो जहाज नेपालजस्तो पहाड र हिमाल बढी भएको देशमा उपयोगी त भयो तर, अपरेसनको क्रममा विभिन्न किसिमका कठिनाइहरु देखा परे । त्यस्ता कठिनाई वा प्राविधिक समस्याहरुको विश्लेषण गरेर उहाँले उत्पादक कम्पनीलाई नै सुझावहरु दिनुभएको थियो । त्यस्ता सुझावहरुकै आधारमा कम्पनीले नयाँ उत्पादनहरुलाई परिमार्जित गर्दै लग्यो र ट्वीनअटरको उत्कृष्ट मोडलहरु आए । यो कुरा राज सरले मलाई सुनाउनु भएको हो ।

प्रकाशित समय : ००:२२ बजे