सरकारले २०६१ सालदेखि १५ असारलाई राष्ट्रिय धान दिवस रूपमा मनाउन थालेको हो । यो दिवस आज विभिन्न कार्यक्रम गरी मनाइँदै छ ।

सरकारले यसवर्षको धान दिवस तथा रोपाईं महोत्सवको नारा ‘जलवायु अनुकूलित कृषकमैत्री प्रविधि, धान उत्पादनमा वृद्धि’ भन्ने नाराका साथ प्रमुख खाद्यान्न बाली धानको उत्पादन वृद्धि एवं आधुनिकीकरण र व्यवसायिकीकरणलाई प्रवर्द्धन गर्न २० औं राष्ट्रिय धान दिवस मनाइएको हो ।

कृषि विभागका अनुसार नेपालमा करिब १४ लाख हेक्टर जमिनमा करिब ५७ लाख मेट्रिक टन धान उत्पादन हुने गरेको छ । तराईमा करिब ७० प्रतिशत, पहाडी क्षेत्रमा २६ प्रतिशत र हिमाली क्षेत्रमा ४ प्रतिशत जमिनमा धान लगाइन्छ ।

झण्डै ३ करोड जनसंख्यामध्ये नेपालमा रहेका लगभग सबैले खानाका रूपमा बिहान बेलुका भात खाने गरेका छन् । पछिल्लो समय धानको माग बढ्दै गएको कृषि विभागले जनाएको छ ।

असारे भाका घन्काउँदै धान रोप्दै असार १५ मनाउने चलन पछिल्लो समय बढेको छ । सामाजिक सञ्जालमा पनि युवापुस्ताले १५ असारमा धान रोपेको तथा हिलो छ्यापाछ्याप गरेका तस्वीरहरूसहित रमाइलो गर्ने प्रचलन बढेको छ ।

खेतीपातीबाहेक अन्य पेसा र व्यवसाय गर्दै आएका नेपालीले पनि आज दहीच्युरा खाएर १५ असार मनाउने चलन छ । नेपालले वार्षिक अर्बाैँको चामल भारत र अन्य देशबाट आयात गर्दै आएको छ । त्यसमध्ये भारतबाट आयात हुने परिमाण धेरै छ ।

पछिल्ला वर्ष धान, चामल, कनिकालगायतको आयात निरन्तर बढीरहेको छ । ५ वर्षअघि १ वर्षमा करिब ५ लाख ४० हजार मेट्रिक टन आयात भएकोमा गत वर्ष त्यो मात्रा ११ लाख ९० हजार मेट्रिक टनमा पुगेको भन्सार विभागको तथ्यांकमा छ । आगामी आर्थिक वर्षमा त्योभन्दा धेरै धान र चामल आयात हुन सक्ने कृषि तथा पशुपंन्छी विकास मन्त्रालयको आँकलन छ ।

सरकारले अघिल्लो आर्थिक वर्षदेखि नै पाँच वर्षभित्र धानमा आत्मनिर्भर बन्ने लक्ष्य राखेको थियो । तर, मौसम, बाढी–पहिरो र मलका अभावका कारण उत्पादन ५७ लाख मेट्रिक टन मात्र धान उत्पादन भएको कृषि मन्त्रालयले जनाएको छ । माग भने ६५ लाख मेट्रिक टन भन्दा धेरै हुने गरेकोले धानको आयात गरिरहनुपरेको मन्त्रालयका विभिन्न अध्ययनमा भनिएको छ ।

चालु आर्थिक वर्षमा मन्त्रालयले गत वर्ष ५८ लाख मेट्रिक टन धान उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखेकोमा ५५ लाख ५० हजार मेट्रिक टन मात्रै उत्पादन भएको थियो । साढे ४ लाख मेट्रिक टन धान वर्षाका कारण नष्ट भएको विभागले जनाएको छ ।

सरकारले नेपाललाई धानमा आत्मर्निभर बनाउने योजना घोषणा गरे पनि वार्षिक ११ लाख मेट्रिक टन धन्दा धेरै धान र चामल आयात हुने गरेको कृषि मन्त्रालयलले जनाएको छ ।

चालु आर्थिक वर्षको ११ महिनामा ३० अर्ब बराबरको चामल भित्रिएको भन्सार विभागको तथ्यांकमा छ । पछिल्ला केही वर्ष औषतमा १८ लाख मेट्रिक टन धान आयात गर्नुपरिरहेको कृषि विभागका महानिर्देशक डा. हरिबहादुर केसीले जानकारी दिए ।

बजारको मागअनुसार नेपालमा करिब ११ लाख मेट्रिक टन धान उत्पादन बढाउनुपर्ने चुनौती रहेको कृषि विभागका महानिर्देशक केसीले बताए । ‘सरकारले आगामी ५ वर्षभित्र नेपाललाई धानमा आत्मनिर्भर बनाउने लक्ष्यका साथ उत्पादन बढाउने गरी काम गरिरहेको छ । नेपालमा हिउँदे र बर्खे धान खेती हुन्छ । यी दुवै मौसमी धान उत्पादनमा जोड दिनुपर्छ । बेमौसमी वर्षाका कारण सरकारी लक्ष्यअनुसार धान उत्पादन हुनसकेको छैन ।’ उनले भने, ‘पछिल्लो समय रासायनिक मल नपाउँदा त्यसको असर धान उत्पादनमा परिरहेको छ । २ सय ३० स्थानीय तहमा धानको बीउ प्रवर्द्धनका कायक्रम लागू हुँदैछ । प्रविधिहरूको प्रयोग, मलखादको उचित सदुपयोग तथा उपलब्ध जातहरूको प्रयोगबाट नेपालको धानको उत्पादकत्व सहजै ४ देखि ५ लाख मेट्रिक टनमा बढाउन सकिन्छ ।’

समस्याबीच उत्पादन बढ्दो

विगत ९ वर्षयता नेपालमा धान उत्पादनमा पनि वृद्धि भइरहेको सरकारी तथ्यांक छ । चालु आर्थिक वर्षमा २०७७/०७८ मा ५५ लाख ५० हजार मेट्रिक टन धान उत्पादन भएको कृषि मन्त्रालयको तथ्यांक छ ।

आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा देशभरि ५४ लाख ८६ हजार ४७२ मेट्रिक टन धान उत्पादन भएको थियो । यो गत वर्षको यही अवधिको तुलनामा ६.९४ प्रतिशतले बढी हो । गत वर्ष बाली भित्र्याउने समयमा परेको बेमौसमी वर्षाका कारण तराईका विभिन्न जिल्लामा खेती नष्ट हुँदा देशमा धानको उत्पादन ५१ लाख ५१ हजार मेट्रिक टनमा सीमित भएको थियो ।

विभागका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७३/०७४ मा ५२ लाख ३० हजार, २०७४/०७५ मा ५१ लाख ५१ हजार, २०७५/०७६ मा ५६ लाख १० हजार मेट्रिक टन धान उत्पादन भएको थियो । यस्तै २०७६/०७७ मा ५६ लाख २० हजार र चालु आर्थिक वर्षमा ५६ लाख २१ हजार मेट्रिक टन धान उत्पादन भएको विभागले जनाएको छ ।

प्रकाशित समय : ०७:०० बजे