कति प्रतिशत नेपालीहरुले परिवार नियोजनका अस्थायी साधन प्रयोग गर्छन् भन्ने वास्तविक तथ्यांक पाइँदैन । अस्थायी साधन प्रयोगकर्ताहरुको संख्या यकिन गर्नु अफ्ठेरो पनि छ । तर, स्वास्थ्य सेवा विभागसँग भने ४३.६ प्रतिशत नेपालीहरुले मात्र अस्थायी साधन प्रयोग गर्ने तथ्यांक छ ।

उपयुक्त समयमा सन्तान चाहने या जन्मान्तर राख्न अस्थायी साधन मुख्य रुपमा प्रयोग गर्ने गरिए पनि नेपाली समाज विस्तारै खुला हुँदै गएको सन्दर्भमा यस्ता साधनका प्रयोगकर्ताहरु विवाहित मात्र छैनन् । कतिपय सन्दर्भमा अविवाहित किशोर किशोरीहरुले कण्डम लगायतका परिवार नियोजनका अस्थायी साधन खरिद गर्ने गरेको विक्रेताहरुको अनुभव छ । यसको अर्थ उनीहरुले पनि ति साधनको प्रयोग गर्छन् भन्ने अनुमान लगाउन सकिन्छ ।

विभागको तथ्यांकलाई आधार मान्दा नेपालमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने परिवार नियोजनको अस्थायी साधन कण्डम हो । कण्डमको नियमित प्रयोगकर्ताहरु ३.६ प्रतिशत रहेको विभागको तथ्यांक छ । त्यसै गरी पिल्स ३.० प्रतिशत डिपो ७.३ प्रतिशत, आइयुसिडी २.८ प्रतिशत एवं इम्प्लान्ट ४.६ प्रतिशतले प्रयोग गर्ने तथ्यांकमा उल्लेख छ । विशेषतः कण्डम प्रयोग गर्न सजिलो, खरिद गर्न सजिलो, सुरक्षित जस्ता कारणले यसको बढी प्रयोग हुने विक्रेताहरुको बुझाई छ ।

अस्थायी साधनका प्रयोगकर्ताहरुको प्रदेशगत तथ्यांक हेर्दा विभागको रेकर्डमा २ नम्बर प्रदेश अगाडि छ । त्यस्तै गण्डकी सबैभन्दा कम परिवार नियोजनका अस्थायी साधन प्रयोग गर्ने प्रदेश हो । प्रदेश नम्बर २ मा ४९.४ प्रतिशतले यस्ता साधन प्रयोग गर्दछन् । यो प्रदेशगत रुपमा सबैभन्दा बढी हो । त्यस्तै प्रदेश १ मा ४७.८ प्रतिशत, पाँच नम्बरमा ४३.६ प्रतिशत, तीन नम्बरमा ४१.१, सात नम्बरमा ४०.५, कर्णाली प्रदेशमा ३७.४ र गण्डकी प्रदेशमा ३५.६ प्रतिशत परिवारले परिवार नियोजनका अस्थायी साधन प्रयोग गर्छन् ।

त्यसै गरी जिल्लागत रुपमा हेर्दा मनाङ कण्डम प्रयोग गर्नेमा सबैभन्दा अगाडि छ । मनाङमा १७.३ प्रतिशतले कण्डमको प्रयोग गर्छन् । तर, कण्डमको प्रयोगकर्ता भने काठमाडौंमा सबैभन्दा कम अर्थात् १.१ प्रतिशत मात्र छन् । यो प्रतिशतका आधारमा निकालिएको तथ्यांक हो । संख्यात्मक रुपमा हेर्दा काठमाण्डौं पुछारमा नपर्न पनि सक्ने कतिपयको विश्लेषण छ ।

त्यसैगरी पिल्स प्रयोग गर्नेमा इलाम अगाडि छ । इलामका ९.२ प्रतिशतले पिल्सको नियमित प्रयोग गर्ने सरकारी तथ्यांकले देखाउँछ । त्यसैगरी डिपोका प्रयोगकर्ता सुनसरी (२०.५ प्रतिशत)मा बढी छन् । आइयुसिडीका सबैभन्दा बढी प्रयोगकर्ता मुस्ताङमा (८.५ प्रतिशत) छन् भने इम्प्लान्टको प्रयोग काभ्रेका १५.१ प्रतिशत परिवारले प्रयोग गर्दछन् । यो इम्प्लान्ट प्रयोग गर्नेमध्य सबैभन्दा बढी हो ।

अस्थायी साधन प्रयोगमा राज्यको लगानी
परिवार नियोजनको अस्थायी साधन प्रयोग गर्न जनचेतना जगाउन राज्यले वार्षिक रुपमा नै कार्यक्रम बनाएर विभिन्न शीर्षकमा लगानी गरिरहेको छ । अस्थायी साधनको प्रयोगका लागि जनचेतनाको कार्यक्रम, अस्थायी साधन निःशुल्क वितरण, कण्डम बक्स बितरण, सर्वजनिक ठाउँमा कण्डम बक्स राख्ने, आमा सुरक्षा कार्यक्रम लगायतका कार्यक्रम सरकारी स्तरबाट हुँदै आएको छ ।

यस्ता कार्यक्रम गर्न स्वास्थ्य मन्त्रालयले वर्षेनी ठूलो रकम खर्च गर्दै आएको छ । राज्यको यती ठुलो लगानी भए पनि स्वास्थ्य क्षेत्रको लगानी बालुवामा पानी जस्तै भएको छ । बाल विवाह रोकिएको छैन, गर्भपतन गराउनेको संख्या उत्तिकै अवस्थामा छ ।

अस्थायी साधन प्रयोगमा कमीको कारण
परिवार नियोजनका अस्थायी साधन वितरणको मुख्य उदेश्य यौनजन्य क्रियाकलापबाट आउने समस्या रोक्नु तथा त्यसबाट बच्नु हो । तर, अस्थायी साधन प्रयोगमा जनचेतनाको अवभाव भएको जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यलय काठमाडौंका डा.नरेन्द्र कुमार झाले बताए । डा. झाका अनुसार जनचेतना, उपलब्धता, महिलामुखी प्रवृत्ती र अनावश्यक प्रचारका कारण पनि अस्थायी साधन प्रयोगमा अपेक्षाकृत प्रगति हुन नसकेको हो ।

भनेको समयमा उपलब्ध हुँदैन, भए पनि हाम्रो समाज महिला मुखी छ । पुरुषले सजिलै प्रयोग गर्न सक्ने कण्डम प्रयोग गर्दैन, बरु महिलालाई गर्न लगाउँछ, जुन झन्जटिलो र सहज हुदैन, उनले भने । प्रयोग कर्ताहरुले पनि विभिन्न किसीमको गलत हल्ला गर्ने कारण पनि यसको कमी भएको डा. झाको भनाई छ ।

अस्थायी साधन प्रयोगको उद्देश्य
परिवार नियोजनको अस्थाई साधन प्रयोग गर्नुको उदेश्य यौनजन्य कृयाकलापबाट सृजित समस्याहरुबाट बच्नु हो । असुरक्षित यौनसम्पर्कबाट हुने विभिन्न किसिमको समस्याहरु जस्तै एचअइभी, एड्स तथा अन्य किसिमको यौन रोग, अनिच्छित गर्भ रोक्न, जन्मान्तर राख्न यसको प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

परिवार नियोजनको अस्थायी साधन प्रयोग महिलाहरुले धेरै गर्भपतन नगराउन् भन्ने उदेश्यले पनि हो । धेरै सन्तान जन्माउने अनि लालन पालनमा गुणस्तरीयता नहुने समस्यालाई न्युनिकरण गर्नु यसको अर्काे उद्देश्य हो ।

निजी क्षेत्रको रेकर्ड छैन
नेपाल सरकारले परिवार नियोजनको अस्थाई साधनमा करोडौं लगानी गरे पनि आफ्नो उदेश्य हासिल गर्न सकेको छैन । काठमाण्डौंमा अनुपातका हिसाबले सबै भन्दा कम कण्डम प्रयोग हुने गरेको विभाग रिर्पोट छ ।

यसको अर्थ के वास्तवमै काठमाडौंमा कण्डमको प्रयोगकर्ताहरु कम छन् त ? तर, उनीहरुले निजी स्वास्थ्य सस्थाबाट उपयोग गर्ने कण्डम लगायतका अस्थायी साधनको तथ्यांक विभागसँग छैन । यस्तो तथ्यांक उपलब्ध गराइदैन र मागिँदैन पनि । सरकारले निजी क्षेत्रलाई यो अभियानमा सहभागी गराएको छैन । नीजि क्षेत्रमा भएको स्वास्थ्य सम्बन्धी गतीविधिको सरकार रेकर्ड राख्दैन । सरकारको आफ्नो लक्ष्य पूरा गर्न नीजि क्षेत्रलाई पनि सँगसँगै लान नसक्नु कमजोरीका रुपमा रहेको छ ।