काठमाडौँ । आज इन्दिरा एकादशी। हिन्दू धर्ममा विशेष महत्त्व बोकेको यो पवित्र एकादशी व्रत आश्विन महिनाको कृष्ण पक्षमा पर्छ। सोह्र श्राद्ध अर्थात् पितृपक्ष चलिरहेका बेला पर्ने भएकाले इन्दिरा एकादशीलाई पितृ उद्धारका लागि महत्वपूर्ण दिनका रूपमा लिइन्छ।

पौराणिक कथाअनुसार सत्ययुगमा महिष्मती नगरका राजा इन्द्रसेन धर्मात्मा र भगवान् विष्णुका भक्त थिए। एक दिन महर्षि नारद उनको दरबारमा पुगे र राजाका पिता पूर्वजन्ममा गरेको केही भूलका कारण यमलोकमा कष्ट भोगिरहेको जानकारी दिए।

नारद मुनिले राजा इन्द्रसेनलाई आफ्ना पिताको मुक्ति र कल्याणका लागि आश्विन कृष्ण पक्षको एकादशी अर्थात् इन्दिरा एकादशीको व्रत बस्न र त्यसबाट प्राप्त पुण्य आफ्ना पितालाई अर्पण गर्न सुझाव दिए।

राजा इन्द्रसेनले विधिपूर्वक इन्दिरा एकादशीको व्रत पूरा गरी त्यसको पुण्य आफ्ना पितालाई समर्पण गरे। धार्मिक कथाअनुसार त्यसपछि उनका पिता यमलोकबाट मुक्त भएर स्वर्गलोक पुगेका थिए।

धार्मिक तथा आध्यात्मिक महत्त्व

पितृ उद्धार: सोह्र श्राद्ध अर्थात् पितृपक्षको समयमा पर्ने भएकाले इन्दिरा एकादशीलाई पितृहरूको उद्धार र शान्तिका लागि महत्वपूर्ण दिन मानिन्छ।

पापबाट मुक्ति: धार्मिक मान्यताअनुसार यस दिन विधिपूर्वक व्रत बसी भगवान् विष्णुको पूजा–आराधना गर्नाले पापबाट मुक्ति प्राप्त हुन्छ।

मोक्ष प्राप्ति: परिवार वा वंशका कुनै पूर्वज आफ्ना कर्मका कारण कष्टमा परेका छन् भने उनीहरूको नाममा विधिपूर्वक इन्दिरा एकादशीको व्रत बसी पुण्य अर्पण गर्दा पितृले यमलोकको कष्टबाट मुक्ति पाई वैकुण्ठ अर्थात् मोक्ष प्राप्त गर्ने धार्मिक विश्वास छ।

इन्दिरा एकादशीको व्रत विधि

दशमीको दिन: दशमीका दिन सात्त्विक भोजन ग्रहण गरी शुद्धता र संयमको पालना गरिन्छ।

एकादशीको दिन: बिहानै स्नान गरी सफा वस्त्र धारण गरेर भगवान् श्रीहरि विष्णुको पूजा–आराधना गरिन्छ। पितृहरूको स्मरण गर्दै उनीहरूको आत्माको शान्तिका लागि तर्पण वा श्राद्ध गरिन्छ। सम्भव भएसम्म निराहार वा फलाहार बसेर दिनभरि ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’ मन्त्रको जप गर्ने तथा इन्दिरा एकादशीको कथा श्रवण वा पाठ गर्ने धार्मिक परम्परा छ।

द्वादशीको दिन: बिहान स्नान तथा पूजा गरेपछि ब्राह्मण, गरिब वा योग्य व्यक्तिलाई दान–दक्षिणा दिएर व्रतको पारण अर्थात् भोजन गर्ने गरिन्छ।