पछिल्लो समय तीनै देशबाट रेमिट्यान्सभन्दा पनि हुन्डी कारोवारबाट नेपालमा धेरै रकम भित्रिने गरेको अर्थ मन्त्रालयकै अध्ययनले औल्याइएको छ ।

हुण्डी कारोबारमा रेमिट कम्पनी मात्र होइन, बैंक तथा ट्राभल एजेन्सीहरू समेत संलग्न रहेको अर्थमन्त्रालयकै आर्थिक अध्ययनहरुमा उल्लेख छ । वैदेशिक रोजगारी र अध्ययनका लागि नेपालीहरु विदेश गएसँगै रेमिट्यान्स भित्रिने क्रम पनि बढेको छ ।

दक्षिण कोरिया, अमेरिका, अष्ट्रेलिया, जापान, बेलायत र युरोपलगायतका देशमा मात्र नभई खाडी देशबाट धेरै रोमिट्यान्स नेपाल आइरहेको छ ।

चालु आर्थिक वर्षको साउनदेखि वैशाख मसान्तसम्मको १० महिना अवधिमा १० खर्ब ५ अर्ब रुपैयाँ बराबर रेमिट्यान्स भित्रिएको छ । यो रेमिट्यान्स रकम गत आर्थिक वर्षको सो अवधिको तुलनामा २३.४ प्रतिशतले बढी रहेको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ ।

बैंकले सार्वजनिक गरेको १० महिनाको वित्तीय विवरणअनुसार वैशाख महिनामा मात्रै १ खर्ब २ अर्ब रुपैयाँ बराबर रेमिट्यान्स भित्रिएको छ । यो अवधिमा साढे ४ लाख नेपालीहरु विभिन्न देश वैदेशिक रोजगारीमा गएको बैकको तथ्यांकमा छ ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले २०७४ सालमा गरेको अनौपचारिक अध्ययनअनुसार नेपालमा भित्रिने रेमिटेन्सको ३३ प्रतिशत (२ खर्ब ५० अर्ब) रकम हुण्डीलगायतका गैरकानूनी माध्यमबाट आउने गरेको छ । चालु आर्थिक वर्षको अन्तिम महिनामा रेमिट्यान्सको वृद्धिदर ३१.९ प्रतिशत पुग्दा पनि विदेशी मुद्रा (डलर) सञ्चितिमा सुधार नहुनुको प्रमुख कारण हुण्डीनै भएको अर्थविदहरु बताउँछन् । ।

उनीहरुका अनुसार हुण्डी रेमिट्यान्स नै भएपनि यो अनौपचारिक माध्यमबाट आउने भएकाले रेमिट्यान्समा गनिँदैन । जसका कारण कर छली भइरहेको छ । हुन्डीको अनुसन्धान नै नहुने भएकाले निर्वाध रूपमा अर्बौं रकम यसकै माध्यमबाट लेनदेन हुने गरेको बैकको अध्ययनहरुमा बताइएको छ ।

हुण्डीले रकम आउने क्रमलाई घटाउँदैन । सरकारी तथ्यांकमा मात्रै नदेखिने हो । सरकारी कोषमा विदेशी मुद्रा आउँदैन । अनौपचारिक क्षेत्रबाट आएको रेमिट्यान्सले विदेशी मुद्राको सञ्चिति घटाउने राष्ट्र बैकका प्रवक्ता डा. गुणाकर भट्टले जानकारी दिए ।

नेपालबाट कुनै पनि देशमा पैसा पठाउन हुण्डीका एजेन्टले आफ्नो एजेन्टमार्फत आर्थिक कारोबार गदै आएको उनले बताए । ‘घर परिवारले पाएको रकम बढिरहेको देखिन्छ । हुण्डी रेमिट्यान्स नै भएपनि यो अनौपचारिक माध्यमबाट आउने भएकाले रेमिट्यान्समा गनिँदैन । यसले अनधिकृत व्यापार व्यवसायसँगै राजश्व समेत घटाउँछ ।’ उनले भने, औपचारिक च्यानलबाट आएको रकम भने कम देखिन्छ । हुण्डी विश्वाशीलो र भरपर्दो मानिँदैन । केही प्रतिशत कमिशन लिने र कुनै प्रमाण नहुने भएका कारण हुण्डी कारोवारबाट सबै संचेत हुनुपर्छ ।’

विदेशबाट पैसा पठाउँदा बैंकिङ च्यानल पयोग नगरी व्यक्ति वा दलालहरुमार्फत पैसा पठाउने कार्य दण्डनीय कार्य भएको उनको भनाइ छ ।

सरकारले विभिन्न माध्यमबाट नेपालबाट विदेशमा पुँजी पलायन भएको ठहर गर्दै आगामी आर्थिक वर्षदेखि पुँजी पलायनलाई नियन्त्रण गर्ने नीति ल्याएको हो । आर्थिक वर्ष ०८०÷८१ को नीति तथा कार्यक्रम सार्वजनिक कार्यक्रममा पुँजी पलायनलाई कडाइका साथ नियन्त्रण गर्ने उल्लेख छ ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले भर्चुअल मुद्रा वा क्रिप्टोकरेन्सीको कारोबार र त्यस्ता भर्चुअल मुद्रासँग सम्बन्धित हाइपरफण्ड कोष र पिरामिडमा आधारित नेटवर्कलगायतका कुनै डिजिटल करेन्सीमा लगानी नगर्न सार्वजनिक सूचना जारी गर्दै आएको छ ।

विदेशी विनियम (नियमित गर्ने) ऐनको दफा १२ ले वित्तीय प्रणाली व्यवस्थापनका लागि विभिन्न सूचना जारी गर्ने अधिकारी नेपाल राष्ट्र बैंकलाई दिएको छ । राष्ट्र बैंकले त्यसरी जारी गरेको सूचना विपरीत काम गर्दा फैजदारी कसुरमा बिगो, जरिवाना सहित ३ वर्षसम्मको कैद सजाय हुन्छ । भने, नेपालमा हुण्डीको कारोबार मौलाउँदै गएपनि राष्ट्र बैंकलाई भने ठोस कार्यक्रमहरु ल्याउन नसकेको आरोप लाग्ने गरेको छ ।

हुण्डीमा रेमिट कम्पनीकै हात

नेपाली रेमिट कम्पनीहरूको एजेन्टका रूपमा काम गरिरहेका कम्पनीहरूले विभिन्न देशमा प्रतिनिधि राखेरै हुण्डी कारोबार गदै आएको र ती कम्पनीले ठुलो आर्थिक चलखेल गरिरहेको राष्ट्र बैकले जनाएको छ ।

गत वर्ष राजस्व अनुसन्धान विभागले काठमाडौंको गोंगबुस्थित रेमिटेन्स कम्पनी ‘रिलायन्स सब रेमिट’ ले विदेशबाट गैरकानूनी हुण्डी कारोबार गरिरहेको आरोपमा पक्राउ गरी मुद्दा चलाएको थियो ।
उक्त कम्पनीका सञ्चालन गोविन्द सुब्बालाई विभागले हुण्डीमार्फत भित्रिएको ३ करोड ६६ लाख रुपैयाँ भित्राएको आरोपमा पक्राउ गरेको थियो । यस्तै, रिलायन्स सब रेमिटले जस्तै नबिल रेमिट, प्रभु मनी ट्रान्सफर, हिमाल रेमिट र वेस्टर्न यूनियन मनी ट्रान्सफरहरुले पनि हुण्डी कारोबारको कारोवार गदै आएको आरोप अनुुसन्धान प्रहरीले लगाउँदै आएका छन् । यी रेमिटहरुमा प्रहरी र राजस्व अनुसन्धान विभागले धेरै पटक छापा समेत हानेका छन् ।

हुण्डी कारोबारीहरूले देशैभर रेमिटेन्स कम्पनी विस्तार भएसँगै हुण्डीबाट ल्याएको रकम आन्तरिक रेमिटेन्स च्यानलबाट विभिन्न देश समेत पठाइरहेको राजस्व अनुसन्धान विभागका कर्मचारी बताउँछन् ।

हुण्डीको अवैध कारोबारसँगैे सुन तस्करी पनि मौलाएको छ । लागुऔषध, हतियार तथा सुनलगायत सामान तस्करीमा पनि हुन्डीमार्फत नै आर्थिक लेनदेन हुने गरेको प्रहरीको अध्ययनमा भनिएको छ ।
नेपालमा पछिल्लो समय दैनिक सय किलोभन्दा धेरै सुन तस्करी हुने गरेको छ । यसमा पनि आर्थिक कारोवार हुण्डीमार्फत नै हुने गरेको छ ।

हुन्डी कारोवारमार्फत नेपालबाट ठूलो मात्रामा लागुऔषध विभिन्न देशमा जाने गरेको छ । भने, हुन्डी नियन्त्रण हुन नसक्दा अन्य किसिमका अपराध पनि बढेको प्रहरीको अध्ययनहरुमा उल्लेख छन् ।

नेपालमा हुण्डी ठूलठूला सरकारी अधिकारी, व्यापारिक, राजनीतिक नेताहरु लगायतका सहयोगबाट सञ्चालन भइरहेको आरोप लाग्ने गरेको छ । जसका कारण यो कारोवार नियन्त्रण गर्ने समस्या हुने प्रहरीहरुले बताउँदै आएका छन् ।

हुन्डीमार्फत नै एक देशबाट अर्काे देशमा पैशा मात्र होइन सरकारले प्रतिबन्ध लगाएको सामाग्री ओसारपसार हुने गरेको प्रहरीले सार्वजनिक कार्यक्रममा बताउँदै आएका छन् । तर, यस विषयमा सरकारले ठोस नीति र कानुनी कारवाही गर्ने सकेको छैन ।

प्रकाशित समय : ०७:४० बजे