काठमाडौं । हिन्दू धर्मावलम्बीको महान् चाड बडादसैँको पहिलो दिन घटस्थापनामा घरको पूजाकोठा वा दसैँघरमा जमरा राख्ने परम्परा छ। जौ, मकै वा गहुँका दाना उमारेर तयार पारिने जमरा विजय, समृद्धि र देवी दुर्गाको प्रसादका रूपमा लिइन्छ।

घटस्थापनाका दिन माटो वा बालुवामा जौ छरेर उमारिएको जमरा विजयादशमीका दिन टीकासँगै मान्यजनबाट आशीर्वादस्वरूप ग्रहण गरिन्छ। दसैँमा जमरा शिरमा वा कानमा सिउरिने चलन छ।

तर जमराको महत्त्व धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा मात्रै सीमित छैन। जौ र गहुँका कलिला बिरुवामा विभिन्न पोषक तत्त्व पाइने भएकाले तिनलाई स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि उपयोगी मानिन्छ। विशेषगरी गहुँको जमराबाट तयार पारिने जुसमा क्लोरोफिल, भिटामिन र अन्य जैविक यौगिक पाइन्छन्।

यद्यपि, जमरा वा यसको जुसलाई रोगको उपचार गर्ने औषधि वा सबै पोषक तत्त्वको विकल्पका रूपमा लिनु उचित हुँदैन। यसको स्वास्थ्यसम्बन्धी फाइदाबारे थप वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक छ।

जमरा र यसको जुसका सम्भावित फाइदा

१. पोषक तत्त्वको स्रोत

जमरामा क्लोरोफिल, केही भिटामिन, खनिज तथा एन्टिअक्सिडेन्ट पाइन्छन्। यी तत्त्वले शरीरका सामान्य जैविक क्रियाकलापलाई सहयोग गर्न सक्छन्। तर यसको पोषण मात्रा बिरुवाको प्रकार, उमेर र उत्पादन विधिअनुसार फरक पर्छ।

२. शरीरलाई एन्टिअक्सिडेन्ट उपलब्ध गराउन सहयोग

जमरामा पाइने एन्टिअक्सिडेन्टले शरीरका कोषलाई अक्सिडेटिभ तनावबाट जोगाउन भूमिका खेल्न सक्छन्। यद्यपि, जमराको सेवनले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता उल्लेखनीय रूपमा बढाउँछ भन्ने दाबीलाई पुष्टि गर्न थप अध्ययन आवश्यक छ।

३. पाचन स्वास्थ्यमा सहयोग

जौ तथा गहुँका अंकुरमा पाइने केही पोषक तत्त्व स्वास्थ्यका लागि उपयोगी हुन्छन्। तर जमराको जुसमा रेसा (फाइबर) को मात्रा निकाल्ने विधिअनुसार फरक पर्छ। त्यसैले यसले कब्जियत, ग्यास्ट्रिक वा अपचको उपचार गर्छ भन्ने निश्चित प्रमाण छैन।

४. मधुमेह भएका व्यक्तिले सावधानी अपनाउनुपर्ने

जमराको जुसले रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्छ भन्ने दाबीलाई पर्याप्त प्रमाणले पुष्टि गरेको छैन। मधुमेह भएका व्यक्तिले यसलाई औषधिको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन। नियमित औषधि र चिकित्सकको सल्लाहअनुसारको खानपानलाई निरन्तरता दिनुपर्छ।

५. तौल व्यवस्थापनमा सहयोग गर्न सक्ने

सन्तुलित आहार र नियमित शारीरिक गतिविधि तौल व्यवस्थापनका मुख्य आधार हुन्। जमराको जुसलाई मात्रै सेवन गरेर शरीरको बोसो घट्ने वा तौल नियन्त्रण हुने निश्चित हुँदैन।

६. छालाको स्वास्थ्यका लागि पोषक तत्त्व

जमरामा पाइने केही भिटामिन तथा एन्टिअक्सिडेन्टले शरीरको सामान्य स्वास्थ्यमा योगदान दिन सक्छन्। तर जमराको जुसले छालामा चमक ल्याउँछ वा उमेर बढ्दै जाँदा देखिने परिवर्तन रोक्छ भन्ने दाबीलाई पर्याप्त वैज्ञानिक प्रमाणले पुष्टि गरेको छैन।

सेवन गर्दा के कुरामा ध्यान दिने?

जमराको जुस सेवन गर्दा स्वच्छ पानी र सफा उपकरण प्रयोग गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। घरमै जमरा उमार्दा ओसिलो वातावरणमा ढुसी लाग्न सक्ने भएकाले त्यसको सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। ढुसी लागेको वा अस्वाभाविक गन्ध आएको जमरा प्रयोग गर्नु हुँदैन।

गहुँको जमरा र गहुँको दानामा पोषण संरचना फरक हुन्छ। गहुँको जमरा ग्लुटेनरहित हुन्छ भन्ने पनि स्वतः मान्नु हुँदैन, किनकि उत्पादन र प्रशोधनका क्रममा गहुँका दानासँग सम्पर्क हुन सक्छ।

समग्रमा, दसैँमा जमरा धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण प्रसाद हो। यसको पोषणसम्बन्धी सम्भावित फाइदाका कारण आहारमा समावेश गर्न सकिए पनि यसलाई कुनै रोगको उपचार वा सन्तुलित आहारको विकल्प मान्नु हुँदैन।